Moed tot waarheid

Moed tot waarheid

In de laatste collegereeks van Michel Foucault, die bij hield in de jaren 1983-1984, uitgegeven onder de titel ‘Moed tot waarheid’, bespreekt hij het Griekse begrip parrhêsia, dat ‘alles zeggen’ betekent. De parrhêsiastês is degene die alles zegt. Ik citeer “Het is noodzakelijk om met parrhêsia te spreken zonder voor iets terug te deinzen, zonder iets te verbergen. […] Maar we moeten meteen preciseren dat het woord parrhêsia in twee betekenissen gebruikt kan worden. De ongunstige betekenis vinden we meen ik voor het eerst bij Aristophanes, en daarna heel vaak, tot in de christelijke literatuur. De ongunstige betekenis van parrhêsia bestaat in alles zeggen, in de zin dat je om het even wat zegt (wat je ook maar denkt, alles wat de zaak de je verdedigt maar ten goede kan komen, alles wat de hartstocht of het belang van de spreker maar kan dienen). De parrèsiast wordt en verschijnt zo als de onverbeterlijke kletsmajoor, als iemand die zich niet weet in te houden of in elk geval niet in staat is zijn spreken af te stemmen op een rationaliteits- en waarheidsprincipe. […] Op dezelfde manier vindt u in het boek VIII De Staat…de beschrijving van de slechte democratische stadstaat, de stadstaat waar het één bonte boel is, helemaal ontwricht en verdeeld tussen verschillende belangen, verschillende hartstochten en individuen die het niet eens zijn met elkaar. Deze slechts stadstaat praktiseert de parrhêsia: iedereen kan wat dan ook zeggen.
Maar het woord parrhêsia wordt ook gebruikt in een positieve betekenis en bestaat dan in het spreken van de waarheid zonder veinzerij, zonder voorbehoud, zonder frasen en zonder retorische opsmuk die haar zou kunnen versleutelen of maskeren. Het ‘alles zeggen’ betekent dan: de waarheid spreken zonder iets te verbergen, zonder haar door wat dan ook te verhullen.” (pag. 28-29)
Het lijkt alsof we van het Oude Griekenland zo in het heden worden gekatapulteerd. Uitspreken wat je op je lever hebt is lijkt tegenwoordig bon ton want het medium Twitter biedt je daar alle gelegenheid toe. Als je bijvoorbeeld zoekt op begrippen als #vluchteling of #asielzoeker sta je versteld van de hoeveel scheldpartijen die als een bak vuilnis over vluchtelingen en asielzoekers inclusief de Islam wordt uitgestrooid. Het lijkt wel alsof met twitterberichten een poging gedaan wordt het ‘vlees’ van de vluchteling en de moslim opnieuw te kruisigen.
Dat is duidelijk een voorbeeld van negatief gekleurde parrhêsia. De toespraken van de toekomstige president van de Verenigde Staten geven daar ook een goed voorbeeld van. Hij roept op tot verbinding maar zijn woorden getuigen van haat en venijn, gekrenkte eigentrots en narcistische overmoed. De tragiek is dat zulk een ‘barbaars’ sprekend iemand een rol op zijn schouders krijgt waarvoor hij niet opgeleid is: namelijk spreken volgens de wetten van de welsprekendheid en wat nog belangrijker is: de wil tot waarheidspreken. Feiten lijken er minder toe te doen, als het maar in de eigen ‘kraam’ te pas komt – ongeacht de gevolgen van de woorden op de groepen (minderheden, buitenlanders, Mexicanen, moslims) die worden weggezet of de eigen daden die worden goedgepraat. Ik heb het idee dat veel leiders van nieuwe kleine Nederlandse politieke partijen, maar ook van de grotere al oudere partijen – aan deze verleiding zullen blootstaan nu er weer verkiezingen aanbreken: roepen wat in je opkomt als het maar overeenkomt met de ‘stem’, de ‘woede’, de ‘emoties’ van het volk. Wat dat dan ook moge zijn. Schelden op elkaar en op de situaties waar men niet achter staat, verpakt als democratie en als democratisch recht.
Maar gelukkig is er ook een positieve betekenis en ook die geldt nog steeds sinds de Griekse oudheid en velen zullen dit onderschrijven. Durven te spreken waar je voor staat, de waarheid eerst, de feiten laten spreken, nadenken voordat je iets zegt, niet er alles uitflappen. In plaats van angst je ratio je laten aansturen. Want ik vraag me af waarom er zoveel negatieve geluiden klinken ten aanzien van moslims en vluchtelingen. Is het een onderliggende angst? Hoe terecht is deze angst? Is het een vorm van kortzichtigheid, van naakt egoïsme en naakt racisme: eigen volk eerst, blank voorop, man beter dan vrouw etc. etc.?
Foucault nuanceert zijn definitie van parrhêsia in de positieve zin met de volgende gedachten:” …naast de regel van het alles zeggen en die van de waarheid (zijn) twee aanvullende voorwaarden nodig. Die waarheid moet niet alleen een persoonlijke mening van de spreker zijn, hij moet haar ook zeggen als dat wat hij denkt en haar niet slechts lippendienst bewijzen – en daarin zal hij een parrèsiast zijn. De parrèsiast geeft zijn mening, hij zegt wat hij denkt, hij ondertekent als het ware zelf de waarheid die hij uitspreekt ,hij bindt zich aan die waarheid en verplicht zich derhalve tot haar en door haar. Maar dat is niet voldoende. Tenslotte kunnen ook een leraar, een grammaticus of een meetkundige een waarheid zeggen over dat wat zij onderwijzen, de grammatica of de geometrie, een waarheid waarin zij geloven, een waarheid die ze denken. Toch zal men niet zeggen dat dit parrhêsia is….Wil er sprake zijn van parrhêsia – … dan moet het subject dat de waarheid spreekt en als zijn mening, zijn gedachte, zijn overtuiging kenbaar maakt, een zeker risico nemen. Dit risico betreft de relatie zelf die het subject heeft met degene tot wie het zich richt.Wil er sprake zijn van parrhêsia, dan moet men in het spreken van de waarheid het risico aangaan, in het spel brengen en onder ogen zien dat men de ander kwetst, ergert, boos maakt en bij hem gedragingen uitlokt die tot het extreemste geweld kunnen gaan. Het is dus de waarheid met het risico van geweld. (pag. 29-30)
Zich anoniem wanend op internet (en dat is ook relatief met alle moderne digitale opsporingstechnieken) kan men van alles roepen omdat degene tegen wie het gericht is niet voor je neus staat. Maar als journalist een tekst publiceren in een land waar de machthebbers hier niet van gediend zijn: Rusland, China, Turkije, Iran, Syrië en vele anderen, is spelen met je leven. Dan staat niet alleen de vrije pers en de waarheid op het spel maar ook het leven van de boodschapper. Politieke figuren die niet tegen kritiek kunnen en die daarom pers de mond snoeren, journalisten laten vermoorden (Rusland) of hele bevolkingsgroepen tot terrorist verklaren (Turkije) zijn in mijn ogen een gevaar voor de mensheid. Hun gedrag getuigt niet alleen van onmenselijkheid maar zal zich ook uiteindelijk tegen hen keren, al is het maar door het feit dat ze oud en zwak zullen worden en dan zal er met hen worden afgerekend. De doden hebben een geheugen en de levenden die door de (staats)terreur zijn getroffen zullen hun doden willen wreken. Geweld roept tegengeweld op, dat is de wet van het geweld. Daaraan valt niet te ontkomen. De enige tegenremedie is geweld niet met geweld beantwoorden en het risico te lopen om slachtoffer te worden. Dat vraagt moed tot waarheid en tot eerlijkheid, moed om op te komen voor de mensen die dat niet kunnen of durven ongeacht de risico’s die je loopt. Een waarlijk humaan project.
Maar dat is allemaal makkelijker gezegd dan gedaan. Discussiëren via Twitter is daarvoor niet geschikt – 40 tekens – dat laat geen nuances toe. En discussiëren zonder de ander in de ogen te zien – en te zien hoe hij of zij erbij zit – zonder mogelijkheid tot woord en wederwoord, tot nuancering – levert ook niets op. Maar voor een gesprek moet er ruimte zijn en bereidheid om elkaar naar ‘waarheid’ toe te spreken en met die waarheid om te gaan zonder dat de ander wegloopt of grijpt naar geweld. Je niet laten intimideren is al moeilijk genoeg. Sociale media op internet maken duidelijk dat velen in een ‘bubble’ communiceren. Dat wil zeggen dat ze enkel in hun eigen opvattingen en dus in hun eigen ‘gelijk’ worden bevestigd. Alle anderen die afwijken zijn dan ‘suspect’ en niet waard om aan te horen of aan te zien. Een slechte zaak. Hoe kun je nou iets leren als je verstand en je wil om te leren op slot zit? Elke dag braadworst eten met zuurkool lijkt me niet het meest aangename hoe lekker je dat ook misschien kunt vinden. Er is nog een lange weg te gaan, vermoed ik, en de moderne techniek en de mogelijkheden die hiermee open liggen worden veel te weinig gebruikt. Waarheid is naast de moed om te waarheid te spreken naar anderen toe ook waarheid inzetten naar je zelf toe: dat is misschien net zo moeilijk als parrhêsia in de positieve zin naar de wereld toe, al is het via Twitter.

John Hacking
13 januari 2017
bron:
Foucault, Michel, De moed tot waarheid. Het bestuur van zichzelf en de anderen II, Amsterdam 2011 (Boom)

IMG_5677

Advertisements

Auteur: john hacking

landscape-painter - University Chaplain Radboud University Nijmegen

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s