Demonen – in de politiek

Populistische politici grijpen graag terug op beelden om de vermeende tegenstanders te demoniseren … uiteindelijk contraproductief.

Advertisements
l1220820
“Es kommt auf die Stärke des Bedrohungsempfindens an, welches von der Gespenst-unterm-Bett-Angst des wohlbehüteten Kindes bis zum kollektiven Wahn reichen mag, der von einem ganzen Volk Besitz ergreift und es zum Völkermord treibt. In einem unheimlichen Vortrag sprach Heidegger einige Jahre nach dem Holocaust davon, dass die “motorisierte” Ernährungsindustrie “im Wesen” das Selbe sei wie die “Fabrikation von Leichen in Gaskammern.” Ohne es wohl überhaupt zu realisieren, argumentierte er am Leitfaden eine Metaphorik, die auf der Bedrohung des Lebens durch “Parasiten” basiert – einer Bedrohung, die sogar das Äusserste, den Einsatz chemischer Giftstoffe, rechtfertigt.”

Peter Strasser

demonen
Winter in America is cold

Populus meus

Zo gauw het in de politiek over de massa gaat, het volk, de zwijgende meerderheid, loopt het concrete individu gevaar om tot massa-element, tot object te worden zonder eigen individualiteit en levensgeschiedenis. Voetbalhooligans, de boze witte burgers, de zwarte minderheid, “Gutmenschen”, wollen-sokken-dragers, milieu-activisten, de elites, de linksen of de rechtsen, de liberalen, de aanhangers van….vul maar in. De zicht op het concrete individu verdwijnt achter een mist van woorden en emoties, vaak een onsamenhangend samenraapsel van betekenissen, toekenningen, toeschrijvingen, en vooral daaronder een nauwelijks gearticuleerd onderbuikgevoel. De populist, dat is de politicus die weet wat er in en onder het volk leeft, geeft daar stem aan en vindt daar woorden voor. Hij verwoordt al deze onvrede en maakt het tot zijn taak om hiermee politiek te scoren. Hij belooft gouden bergen als zijn partij aan de macht zal komen en al die onvrede zal in een klap voor de zon verdwijnen als hij met ferme hand de misstanden zal aanpakken en oplossen. Want in de ogen van de populist is het makkelijk: het is altijd de schuld van ‘de vijand’: de groep mensen die, natuurlijk in de minderheid, de meerderheid van het volk onderdrukken en laten lijden. Ze worden er zelf beter van en ‘de rest’ kan stikken. Concrete voorbeelden dienen zich dagelijks aan: de ‘corrupte’ managers van de banken, de ‘bonusbankiers’, zoals ze in Duitsland worden genoemd, de zogenaamde ‘Grachtengordel-elite’ die houdt van cultuur en kunst waar niemand op zit te wachten (volgens sommige politici), de talloze buitenlanders, die van buiten komen en in hun ogen hier niets te zoeken hebben (ook al zijn ze op de vlucht) en omdat ze niet zijn uitgenodigd zijn ze als het ware illegaal. Kortom ‘vijanden’ in overvloed en vooral het zijn nooit de “eigen-mensen”. Het “eigen-volk” is de norm, is de maatstaf en is het criterium wat er toe doet: “populus meus”, mijn volk eerst, mijn volk vooral en mijn volk weet het het beste. En daarom moet ‘het land’ teruggegeven worden aan ‘het volk’. Alsof het land niet al lang van het volk en het volk van het land is, want zouden we hier anders nog moeten? Dan kun je net zo goed emigreren als het toch niet je land is.

Metaforisch taalgebruik

Metaforen zijn gevaarlijk. De politieke en andere zogenaamde tegenstanders afschilderen als ‘parasieten’, leidt tot onmenselijke situaties. De Nazi’s deden dit en de uitkomst was de gaskamer. De Hutsi’s deden dit en de volkerenmoord was een feit. Rusland, China: concentratiekampen voor de vijanden van het volk, heropvoeding was nodig voor al die onwilligen die niet het communistisch ideaal van de nieuwe mens onderschreven met hart en ziel en met hun hele hebben en houden. De 20e eeuw is er een van massamoorden en genocide. En dat met alle kennis en alle techniek die wij in huis hebben. Het humane in de mens heeft helaas niet de overhand.
Men speelt niet ongestraft met woorden en met uitdrukkingen: mensen worden gekwetst en dat roept verzet op en geweld. Woorden zijn niet onschuldig, zelfs niet als het over ‘onschuldigen’ gaat. De Duitse filosoof Peter Strasser verwijst naar een toneelstuk van Peter Handke dat in 2015 is verschenen: “Die Unschuldigen, ich und die Unbekannte am Rand der Landstrasse.” “De onschuldigen”, zo Strasser, “zijn de blind-bozen, zoals ze reeds bij Nietzsche te vinden zijn in de gestalte van de laatste mens, en later vindt men ze terug bij Spengler en Heidegger, schrijvers die aan de ondergang van het avondland de hoop vastknoopten dat de doorsneemens met zijn doorsnee gevoels- en denkvermogen, zij die willens en wetens niet in staat zijn tot een “menselijke” prestatie, plaats zal maken voor een nieuwe mensheid.” Einde doorsneemens dus, einde massamens, einde afgeschreven individu dat is opgelost in de massa. Strasser signaleert deze tendenzen in filosofie, in de politiek maar ook in de literatuur zoals in het stuk van Handke. Deze grote groep van onzichtbare mensen, het wemelt ervan, die nergens toe dienen, in de ogen van de auteur, die alleen maar lastig zijn en die in de weg staan voor grotere dingen. De massamens is geen mens en zijn verdwijnen zal niemand tot tranen beroeren.

demonen
Winter in America is cold

Macht en massa

Maar de massamens bestaat niet. Mensen tot massamens degraderen is niet alleen het ontkennen van hun individualiteit, hun identiteit en hun levenslot, het is het begin van een vernietigingsproces. De demonisering is een feit en de uitkomst is de dood van talloze onschuldige slachtoffers. Elias Canetti heeft decennia geleden al laten zien in het boek “Massa und Macht” hoe deze mechanismen kunnen werken en wie uiteindelijk de rekening betaalt. Mensen in een massa gedragen zich anders dan als ze als individu op straat lopen. Kijk naar de rellen tijdens oudejaarsnacht, de ‘vuurwerkterreur’ van sommige ‘dronken raddraaiers’, de gevechten tussen voetbalsupporters voor de kick, de demonstraties tegen de komst van asielzoekerscentra in sommige plaatsen in Nederland die uit de hand liepen, de aanslagen op deze centra in Duitsland, de gevechten tussen zwarte betogers en politieagenten in de VS, de strijd tussen politieke partijen en hun gemobiliseerde aanhang in veel landen in Afrika met talloze doden, in Indonesië en de Filipijnen, etc etc. Het is geweld wat de klok slaat en de burgers die niet meedoen zijn de dupe. Dan reken ik de vele oorlogssituaties in de wereld nog niet eens mee en de wijze waarop terroristische organisaties opereren en hun aanhangers aanzetten tot onmenselijk geweld.

Peter Strasser is van mening dat veel angsten die door politici in onze contreien worden gemobiliseerd om op deze wijze macht te verkrijgen, te maken hebben met een oerangst voor het verlies van je eigen ‘levendigheid’. Je bestaan wordt bedreigd en er schuilen onbekende gevaren in de samenleving, gevaren gekoppeld aan indringers, aan bedreigers, aan anonieme daders, en het noodlot kan elk moment toeslaan. Een aanslag, een beroving, een verkrachting, een aantasting van je veiligheid, kortom een daad die jou tot in het diepst van je ziel kan raken omdat jij als individu, jij als persoon wordt bedreigd. De talloze aanrandingen van vrouwen in Keulen en andere Duitse steden tijdens de oudejaarsavond in 2015 zijn daar een goed voorbeeld van. Slachtoffers en (anonieme) daders (vooral de ongewenste buitenlanders) roepen samen deze sfeer op van een dreiging die aan de wortels van onze samenleving rukt. Wij kunnen en mogen niet meer zijn zoals wij willen, wij mogen ons niet meer uiten en laten zien zoals we willen, wij moeten ons gaan aanpassen aan de normen, wensen en verlangens van anderen, etc. etc. etc.

Demonen

De demonen zijn onder ons. Strasser spreekt van een ‘zombie-fascisme’: de zombies in de gestalte van anonieme bedreigingen, die door populistische politici met naam en toenaam worden genoemd zonder dat er bewijzen zijn, zonder concretisering omdat er wordt veralgemeniseerd, (bijvoorbeeld de Islam is schuld, de Islamieten hebben het gedaan), dat is volgens hem een vorm van facisme, die alle zogenaamde ‘vijanden’ op een hoop gooit. En die oproept die ‘vijanden’ aan te pakken. Dat is dan weer aanleiding tot geweld tegen concrete mensen omdat politici daartoe de aanzet geven. Zij lijken als het ware de morele goedkeuring hiervoor te geven want zij behoren toch tot de politieke elite die het zou kunnen moeten weten. En zij zijn op basis van democratische verkiezingen met een stem van het volk aan de politieke macht gekomen en vormen dus met de bestuursorganen dé politieke elite van het land. Roepen vanuit de politiek, als politicus, dat de elite moet worden aangepakt (wie dat dan ook moge zijn) is een gotspe. Spreken over een “nep-parlement” waar je zelf als langstzittende politicus deel van uitmaakt, is het beste voorbeeld van een dergelijke hypocrisie! (Vaak zelfbenoemde) politici die een politieke partij oprichten, gebaseerd op onvrede van het ‘volk’ of een specifieke groep (bijvoorbeeld de ‘ouderen’, de stemloze ‘dieren’, de ‘anti-Oekraïne / anti-Europa stemmers’), maken daarmee automatisch deel uit van de politieke elite van dit land en dragen zo of ze willen of niet verantwoordelijkheid voor het regeren van het land. Afgeven op groepen in de samenleving als vermeende ‘raddraaiers’, ‘stoorzenders’, ‘vijanden van het volk’ is hypocriet en uiteindelijk contraproductief. Dat heeft meneer Trump laten zien in de VS. De polarisatie die hij zelf heeft veroorzaakt door tal van groepen in de samenleving weg te zetten kan niet worden goedgemaakt met een paar verzoenende woorden, want wat moet je nou geloven? De opgeroepen demonen zijn daarmee niet verdwenen. De haat is niet als sneeuw voor de zon verdwenen en wee hen, die nu vertrouwen op zijn grootspraak (zo ben ik geneigd te denken) – want is ooit een rijke (behalve een enkele uitzondering) (en nu generaliseer ik zelf) tot inkeer gekomen en heeft hij zijn bezit gedoneerd aan de armen of gedeeld met hen? Aan de behoeftigen en bezitlozen waar dit land van christelijke melk en honing vol mee is? En waar je niet meetelt als je het zelf niet helemaal hebt gemaakt? Jezelf niet aan de basis staat van je Amerikaanse droom. Hoop doet leven, maar daden zullen uiteindelijk de doorslag geven. Kijk maar wie nu de macht in handen gaat krijgen vanaf dit jaar: een team van miljonairs. Waar je mee omgaat word je mee besmet, luidt een spreekwoord. Als rijkdom centraal staat in je leven, heb je dan oog voor hen die het niet hebben gemaakt of die het niet kunnen maken in deze samenleving? De strijd om de verplichte ziekenkosten verzekering laat zien waar de Amerikaanse samenleving voor staat en waar opponenten en voorstanders toe bereid zijn.
Cynisch kan ik alleen maar zeggen: Droom maar even verder tot je wakker wordt…

demonen
Winter in America is cold

Demonisering

De verleiding is natuurlijk altijd groot om de tegenstander te demoniseren. Dracula is een geliefd figuur om toe te passen: bijvoorbeeld op de leider van de ‘haatzaaiers’ die opkomen voor ‘vrijheid’, vooral die van hunzelf, is een goed voorbeeld. En die neiging leeft al gauw als de persoon in kwestie niet goed is aan te pakken op een normale wijze omdat hij of zij te glad is voor tegenargumenten en vooral overtuigd is van zijn of haar eigen gelijk. Het is de strijd tegen een van zichzelf overtuigde messias die absoluut niet open lijkt te staan voor welk woord dan ook van de tegenpartij en dan krijg je vanzelf de behoefte om de ander af te beelden als een “unheimliche” demon die uit is op jouw bloed en ziel.
Maar ook dat werkt niet. Dat is net zo goed contraproductief. Misschien werkt het voor even en als de media erop springt omdat ze niet voldoende willen of kunnen nuanceren (want dat verkoopt beter) en dan is er weer een kleine storm in een glas water, maar uiteindelijk is het een doodlopende weg, een “Holzweg”. Demoniseren, het oproepen van demonen, het afschilderen van de tegenpartij als zombie, als wezen dat uit is op jouw vlees, jouw leven en jouw ziel, leidt alleen maar tot een donkere nacht waarin het gruwen gaat overheersen. In extreme situaties wordt dit goed zichtbaar: in samenlevingen waar iedereen bang voor elkaar wordt omdat niemand meer is te vertrouwen. Denk aan Stalinistisch Rusland, denk aan het Argentinië van Videla onder de militaire dictatuur, het Spanje van Franco, het Duitsland van Hitler, het Italië van Mussolini, het Noord-Korea van Kim Jong-un. Niet alleen het vrije woord is onmogelijk, een vrije pers, ook het denken is ingeperkt en verdacht want sommige gedachten zijn dan contraproductief, staatsgevaarlijk, vijandig. In een staat waar de sharia geldt is het recht van de vrouw minder waard dan dat van de man. In een land waar de opoffering voor Allah, of voor welk religieus ideaal dan ook, door een heldendood hoger staat aangeschreven dan een vreedzame tolerante samenleving, is de demonisering van alle andersdenkenden een feit. In een filosofisch of religieus systeem waar onderscheiden wordt tussen gelovigen (de ware gelovigen) en de niet-gelovigen of heidenen, waarbij deze laatste minder of geen rechten hebben is niet God aan de macht maar zijn het de demonen van de macht en de willekeur. Hamed Abdel-Samad heeft dat overtuigend laten zien in een lezenswaardige analyse van dit denken. Kortom de demon en de demonisering is geen optie om deze samenleving gestalte te geven en om op het politieke vlak macht te verkrijgen. Als je je hiertoe toch verlaagt, betekent dat het einde van democratie en de menselijke vrijheid want uiteindelijk gaat het dan alleen nog maar om je eigen macht en gezag: een dictatuur is in zicht.

John Hacking
3 januari 2017 (als vorm van nieuwjaarsvoornemen?)

literatuur:

  • Strasser, Peter, von Göttern und Zombies. Die Sehnsucht nach Lebendigkeit, Paderborn 2016 (Wilhelm Fink) p. 48
  • (het citaat van Heidegger stamt uit: Heidegger, Martin, “Das Ge-Stell” (1949), Gesamtausgabe Bd. 79 (Bremer und Freiburger Vorträge), fFrankfurt am Main 1994, p. 27
  • Canetti, Elia, Masse und Macht, Frankfurt am Main 1982 (Fischer)
  • Abdel-Samad, Hamed, Der islamische Faschismus. Eine Analyse, München 20165 (Droemer)
demonen
Winter in America is cold

Auteur: john hacking

landscape-painter - University Chaplain Radboud University Nijmegen

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s